احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

16

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

دهد ضمنا سنديكاى انگليسى موسوم به سنديكاى راه‌آهن‌هاى ايران در خيال اعزام نماينده به سن پطرزبورغ براى اقدام مشترك دولتين نزد دولت شاهنشاهى برآمد . اجراء اين نقشه‌ها مستلزم تشكيل يك حكومت قادر و ثابتى بود و دولتين از نمايندگان خودشان در تهران استعلام نمودند چه كابينهء در ايران مورد اعتماد افكار عمومى خواهد بود و هردو سفارت كابينه علا السلطنه را پسنديدند مشروط بر اينكه دو برادر يعنى مشير الدوله و مؤتمن الملك كه هردو متدين و محبوب عامه هستند عضويت آن كابينه را بپذيرند . « سروالترتونلى » وزيرمختار انگليس در اين باب بوزارت متبوعه خويش چنين گزارش داد : « با موتمن الملك رئيس سابق مجلس مذاكره طولانى نمودم او محورى است كه بر روى آن موفقيت يا عدم موفقيت تشكيل كابينه علاء السلطنه دور مىزند و اگر او راضى بعضويت در كابينه شود تمام اشخاص خوب داخل خواهند شد اگر كابينه كه علاء السلطنه در مدنظر دارد تشكيل دهد تشكيل نشود آتيه ايران بسى تيره و تاريك است از بختيارىها به كلى سلب اعتبار شده و هيجان ارتجاعى آذربايجان در تمام شمال ايران شيوع پيدا خواهد نمود اسما مقصود از اين هيجان تشكيل كابينه تحت صدارت سعد الدوله بود لكن منظور فعلى آن رجعت محمد على ميرزا شاه مخلوع است . » « سرادوارد گرى » در تشكيل كابينه علاء السلطنه عجله بسيار داشت و اميدوار بود بدينوسيله از نهضت ارتجاعى آذربايجان جلوگيرى كند و شايد دولت روس را راضى نمايد كه به تخليه ايران از سپاهيان خود تن دردهند بدين لحاظ به « سربرتى » سفير كبير انگليس مقيم فرانسه دستور داد كه باتفاق همكار روس خود با ناصر الملك نايب السلطنه ايران كه در پاريس است ملاقات و اصرار كنند كابينه علاء السلطنه را تائيد نمايد . بالاخره مساعى انگليسها براى رضايت روسيه به پشتيبانى از يك كابينه با وجاهت و درستكار به نتيجه رسيد و در تاريخ 11 ژانويه 1913 « سروالتر تونلى » وزيرمختار انگليس تلگراف ذيل را از طهران به « سرادوارد گرى » وزير امور خارجه مخابره نمود و اين آخرين تيرى بود كه ديپلوماسى انگليس در مقابل تجاوز علنى روسيه تزارى به تماميت ايران در تركش داشت : « علاء السلطنه موفق شده است به تشكيل كابينه مركب از عين الدوله وزير داخله وثوق الدوله وزير خارجه مستوفى الممالك وزير جنگ قوام السلطنه وزير ماليه موتمن الملك وزير تجارت مشير الدوله وزير معارف ممتاز الدوله وزير عدليه مستشار الدوله وزير پست ايندو نفر آخرى جزء كابينه سابق بودند و كارهاى خوب كردند اين كابينه مقتدرترين كابينه است كه بتوان تشكيل داد و دليل صحيح بدست است كه اميدوار باشيم در صورتى كه وجوه لازمه به آنها برسد و دولتين با آنها همراهى داشته باشند بتوانند بانجام اصلاحات عمرانى مهمه موفق شوند » دو روز بعد « سرجارج بوكانان » سفير كبير انگليس مقيم روسيه تلگراف زير را بعنوان « سرادوارد گرى » وزير امور خارجه تقديم داشت : « سن‌پطرزبورغ 13 ژانويه 1913 « سازانف » وزير امور خارجه در ضمن يادداشتى مينويسد دولت روس با آنكه بسيار مايل باستقرار حكومت مقتدرى ميباشند هنوز از كفايت كابينه جديد يقين حاصل ننموده‌اند بنابراين رويه دولت روس بسته به نتايجى است كه كابينه جديد ابراز خواهد داشت و حسن سلوك آن نسبت بروسيه . دولت روس هنوز خيال ميكنند كه استقراض بزرگ لازم است و براى اتمام عمل آن تحت وثيقه‌هاى لازمه همراهى خواهند داشت و نيز راضى ميباشند كه پس از آنكه امتيازات راه‌آهن‌ها قبول شود از بابت استقراض بزرگ مبلغى مساعده بدهند لكن مبلغ آن را تعيين نميكنند ميل صميمى دولت روس اين است كه عساكر خود را عودت دهند لكن با اوضاع موجوده چون عساكر مذكور فقط وثيقه تأمين اتباع و تجارت روس ميباشند فعلا نميتوانند از عده آنها بكاهند و نه هم مىتوانند تاريخى براى عودت آنها معين كنند و عودت آنها بسته به اعاده و استقرار انتظامات است در خصوص پرگرام اصلاحاتى كه صدراعظم طرح نموده چون هنوز آن را نديده‌اند نميتوانند اظهار عقيده بنمايند وزير امور خارجه در ضمن صحبت اظهار داشت چنان كه ملاحظه ميكنيد سلوك دولت روس دوستانه است و در صورتى كه كابينهء حاليه توانست با اين اوضاع مقابله نمايد آنها با كمال ميل از آن تقويت خواهند نمود من نتوانستم او را ترغيب نمايم كه راضى به عودت قسمت كمى از عساكر